Trầm cảm không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ mà còn có thể gây ra nhiều thay đổi về thể chất, trong đó có cân nặng. Một số người sụt cân do chán ăn, nhưng cũng có không ít trường hợp cân nặng tăng lên trong giai đoạn trầm cảm. Tình trạng này có thể liên quan đến những thay đổi về hormone, giấc ngủ, cảm giác thèm ăn, mức độ vận động và quá trình điều trị.
Trầm cảm không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc mà còn gây ra nhiều thay đổi về thể chất, trong đó có cân nặng. Nhiều người cho rằng người bị trầm cảm thường chán ăn và sụt cân, nhưng trên thực tế, cả tăng cân và giảm cân đều có thể xảy ra. Mức độ thay đổi cân nặng phụ thuộc vào triệu chứng của từng người, thời gian mắc bệnh, lối sống cũng như quá trình điều trị.
Theo Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ (American Psychiatric Association – APA), thay đổi cân nặng hoặc cảm giác thèm ăn là một trong những tiêu chuẩn chẩn đoán của rối loạn trầm cảm điển hình (Major Depressive Disorder) trong DSM-5-TR. Người bệnh có thể tăng hoặc giảm trên 5% cân nặng trong vòng một tháng mà không chủ động ăn kiêng hay thay đổi chế độ luyện tập. Điều này phản ánh những biến đổi phức tạp về hoạt động não bộ, nội tiết và chuyển hóa, chứ không đơn thuần do ăn nhiều hay ít.
Một trong những cơ chế quan trọng là sự rối loạn của trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA axis). Khi trầm cảm kéo dài, cơ thể thường duy trì nồng độ cortisol cao hơn bình thường. Cortisol không chỉ làm tăng phản ứng stress mà còn ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa năng lượng, tích lũy mỡ nội tạng và điều hòa cảm giác đói – no. Rối loạn hoạt động của trục HPA là một trong những đặc điểm sinh học quan trọng của trầm cảm và có liên quan đến các thay đổi về chuyển hóa.
Bên cạnh yếu tố nội tiết, trầm cảm còn ảnh hưởng đến hành vi ăn uống và mức độ hoạt động thể chất. Một số người mất cảm giác ngon miệng và sụt cân, trong khi nhiều người khác lại có xu hướng ăn nhiều hơn, đặc biệt là các thực phẩm giàu đường và chất béo để tìm kiếm cảm giác dễ chịu tạm thời. Đồng thời, tình trạng mệt mỏi, giảm động lực và ít vận động khiến năng lượng tiêu hao giảm, làm cân nặng dễ tăng theo thời gian.
Thay đổi khẩu vị, giảm năng lượng và mất hứng thú với các hoạt động thường ngày là những triệu chứng phổ biến của trầm cảm, góp phần làm thay đổi cân nặng ở người bệnh.
Trầm cảm có thể ảnh hưởng đến cân nặng
Ngoài ra, rối loạn giấc ngủ cũng đóng vai trò quan trọng. Người bị trầm cảm thường mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, làm rối loạn các hormone điều hòa cảm giác đói như leptin và ghrelin. Nhiều nghiên cứu cho thấy ngủ không đủ giấc có thể làm tăng cảm giác thèm ăn, đặc biệt với thực phẩm giàu năng lượng, từ đó góp phần làm tăng cân.
Điều quan trọng cần hiểu là thay đổi cân nặng ở người trầm cảm không phản ánh ý chí hay sự thiếu kiểm soát của người bệnh. Đây là kết quả của nhiều thay đổi sinh học và tâm lý diễn ra đồng thời. Vì vậy, khi nhận thấy cân nặng thay đổi bất thường kèm theo các triệu chứng như buồn chán kéo dài, mất hứng thú, mệt mỏi hoặc rối loạn giấc ngủ, người bệnh nên được đánh giá toàn diện để xác định nguyên nhân và có hướng điều trị phù hợp.
Không phải ai bị trầm cảm cũng tăng cân, nhưng đây là tình trạng khá phổ biến, đặc biệt ở những người mắc bệnh kéo dài hoặc đang trong quá trình điều trị. Tăng cân ở người trầm cảm thường không chỉ do ăn nhiều, mà là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động, bao gồm thay đổi hoạt động của não bộ, rối loạn hormone, giấc ngủ, lối sống và đôi khi là tác dụng không mong muốn của thuốc điều trị.
Một trong những cơ chế quan trọng là stress mạn tính và tăng cortisol. Khi trầm cảm kéo dài, trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA axis) có thể bị rối loạn, khiến cơ thể tiết cortisol nhiều hơn. Nồng độ cortisol cao kéo dài làm tăng cảm giác thèm ăn, đặc biệt với các thực phẩm giàu đường và chất béo, đồng thời thúc đẩy tích lũy mỡ vùng bụng và làm giảm hiệu quả chuyển hóa năng lượng. Đây là lý do nhiều người tăng cân dù khẩu phần ăn không thay đổi quá nhiều. Theo Pariante và Lightman, rối loạn hoạt động của trục HPA là một trong những đặc điểm sinh học quan trọng của trầm cảm và có liên quan đến các thay đổi chuyển hóa.
Tăng cân ở người trầm cảm thường không chỉ do ăn nhiều, mà là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động (Nguồn: Sưu tầm)
Ngoài ra, nhiều người bị trầm cảm có xu hướng ăn uống theo cảm xúc. Khi cảm thấy buồn bã, căng thẳng hoặc trống rỗng, họ có thể tìm đến bánh ngọt, đồ ăn nhanh hoặc các thực phẩm giàu carbohydrate để tạo cảm giác dễ chịu tạm thời. Việc này liên quan đến hệ thống khen thưởng của não bộ và sự giải phóng dopamine, nhưng hiệu quả chỉ mang tính ngắn hạn và có thể khiến cân nặng tăng dần nếu kéo dài. Chế độ ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến và đường bổ sung không chỉ làm tăng nguy cơ béo phì mà còn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần.
Bên cạnh đó, giảm hoạt động thể chất là một nguyên nhân thường gặp. Trầm cảm khiến người bệnh mất năng lượng, giảm động lực và mất hứng thú với các hoạt động hằng ngày, bao gồm cả tập luyện. Khi lượng calo tiêu hao giảm trong khi lượng calo nạp vào không đổi hoặc tăng lên, cân nặng sẽ dễ tăng theo thời gian. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), duy trì hoạt động thể chất đều đặn không chỉ giúp kiểm soát cân nặng mà còn góp phần cải thiện triệu chứng trầm cảm ở nhiều người.
Một yếu tố khác không nên bỏ qua là tác dụng không mong muốn của một số thuốc chống trầm cảm. Một số nhóm thuốc, đặc biệt khi sử dụng trong thời gian dài, có thể làm tăng cảm giác thèm ăn hoặc thay đổi chuyển hóa, dẫn đến tăng cân ở một số bệnh nhân. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng không giống nhau giữa các loại thuốc và giữa từng cá thể. Việc lựa chọn thuốc cần cân nhắc giữa hiệu quả điều trị, tác dụng không mong muốn và đặc điểm của từng người bệnh; người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc vì lo ngại tăng cân mà cần trao đổi với bác sĩ để có phương án điều chỉnh phù hợp.
Nhìn chung, tăng cân trong trầm cảm là kết quả của sự kết hợp giữa thay đổi sinh học, tâm lý và lối sống. Hiểu rõ các cơ chế này giúp người bệnh tránh tự trách bản thân và chủ động phối hợp với bác sĩ trong việc xây dựng kế hoạch điều trị, dinh dưỡng và vận động phù hợp để kiểm soát cân nặng hiệu quả.
Mặc dù tăng cân là tình trạng khá phổ biến ở người mắc trầm cảm, không phải ai bị trầm cảm cũng gặp tình trạng này. Trên thực tế, nhiều người lại sụt cân đáng kể do mất cảm giác ngon miệng, ăn ít hoặc giảm hứng thú với việc ăn uống. Chính vì vậy, thay đổi cân nặng – dù là tăng hay giảm – đều được xem là một trong những triệu chứng có thể gặp của rối loạn trầm cảm điển hình theo tiêu chuẩn chẩn đoán của DSM-5-TR.
Theo Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ (APA), người bệnh có thể tăng hoặc giảm trên 5% cân nặng trong vòng một tháng mà không chủ động thay đổi chế độ ăn hoặc luyện tập. Hướng thay đổi cân nặng phụ thuộc vào đặc điểm triệu chứng, mức độ bệnh, lối sống và đáp ứng của từng cá nhân.
Một số người mắc trầm cảm điển hình thường có biểu hiện giảm cảm giác ngon miệng, ăn không thấy ngon, sụt cân và thức dậy rất sớm. Ngược lại, những người mắc trầm cảm không điển hình lại có xu hướng tăng cảm giác thèm ăn, ngủ nhiều hơn bình thường và dễ tăng cân.
Không phải ai bị trầm cảm cũng gặp tình trạng tăng cân
Biểu hiện của trầm cảm rất đa dạng và không phải tất cả người bệnh đều có cùng một nhóm triệu chứng.
Ngoài đặc điểm của bệnh, độ tuổi, giới tính và tình trạng sức khỏe cũng ảnh hưởng đến sự thay đổi cân nặng. Một số nghiên cứu cho thấy phụ nữ và những người đã có thừa cân hoặc béo phì trước khi mắc trầm cảm có nguy cơ tăng cân cao hơn trong quá trình bệnh. Trong khi đó, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mạn tính có thể dễ sụt cân do giảm cảm giác thèm ăn và giảm khối cơ.
Bên cạnh đó, thuốc điều trị trầm cảm cũng có thể ảnh hưởng đến cân nặng, nhưng không phải tất cả các thuốc đều gây tăng cân. Một số thuốc có xu hướng trung tính hoặc thậm chí ít ảnh hưởng đến cân nặng hơn những thuốc khác. Khi lựa chọn thuốc chống trầm cảm, bác sĩ sẽ cân nhắc nguy cơ thay đổi cân nặng cùng với hiệu quả điều trị, bệnh lý đi kèm và mong muốn của người bệnh. Vì vậy, người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc nếu thấy cân nặng thay đổi mà cần trao đổi với bác sĩ để được điều chỉnh phác đồ khi cần thiết.
Điều quan trọng là không nên sử dụng cân nặng để đánh giá mức độ nặng hay nhẹ của trầm cảm. Có người tăng cân, có người giảm cân, nhưng cả hai đều có thể đang trải qua những khó khăn nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần. Nếu nhận thấy cân nặng thay đổi bất thường kéo dài kèm theo các triệu chứng như buồn chán, mất hứng thú, rối loạn giấc ngủ hoặc mệt mỏi, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân và có kế hoạch điều trị phù hợp.
Kiểm soát cân nặng là mối quan tâm của nhiều người trong quá trình điều trị trầm cảm. Tuy nhiên, mục tiêu quan trọng không phải là giảm cân thật nhanh mà là điều trị hiệu quả rối loạn trầm cảm đồng thời xây dựng lối sống lành mạnh để cân nặng dần trở về ổn định. Việc quá tập trung vào cân nặng hoặc áp dụng các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt khi đang trầm cảm có thể khiến cơ thể thiếu năng lượng, làm triệu chứng tâm lý trở nên nặng hơn và ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.
Trước hết, người bệnh nên duy trì chế độ ăn cân đối thay vì nhịn ăn hoặc cắt giảm quá mức tinh bột. Một khẩu phần giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, các loại đậu và chất béo không bão hòa giúp cung cấp đầy đủ dưỡng chất cho não bộ và hỗ trợ chuyển hóa. Đồng thời, nên hạn chế thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường và thức ăn nhanh vì những thực phẩm này có liên quan đến nguy cơ tăng cân và sức khỏe tâm thần kém hơn. Một số khuyến nghị ưu tiên mô hình ăn uống lành mạnh thay vì tập trung vào một loại thực phẩm hay chế độ ăn cụ thể.
Duy trì chế độ ăn cân đối
Bên cạnh dinh dưỡng, duy trì hoạt động thể chất đều đặn cũng là một phần quan trọng của quá trình điều trị. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người trưởng thành nên tập ít nhất 150-300 phút hoạt động thể lực cường độ trung bình mỗi tuần. Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc tập yoga đều có thể giúp tăng tiêu hao năng lượng, cải thiện giấc ngủ và giảm triệu chứng trầm cảm. Nhiều nghiên cứu cho thấy vận động còn giúp tăng sản xuất BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) – yếu tố hỗ trợ sự phát triển và kết nối của tế bào thần kinh, góp phần cải thiện tâm trạng và chức năng nhận thức.
Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là giấc ngủ. Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều đều có thể làm rối loạn các hormone điều hòa cảm giác đói như leptin và ghrelin, từ đó ảnh hưởng đến cân nặng. Duy trì giờ ngủ đều đặn, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ và điều trị các rối loạn giấc ngủ nếu có sẽ giúp cải thiện cả tâm trạng lẫn quá trình kiểm soát cân nặng.
Đối với những người đang sử dụng thuốc chống trầm cảm, không nên tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc vì lo ngại tăng cân. Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến cân nặng, nhưng lợi ích điều trị thường lớn hơn nguy cơ này. Nếu cân nặng tăng nhanh hoặc gây ảnh hưởng đến sức khỏe, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá và cân nhắc điều chỉnh thuốc hoặc bổ sung các biện pháp hỗ trợ phù hợp. Theo dõi cân nặng và các tác dụng không mong muốn nên là một phần của quá trình điều trị trầm cảm.
Cuối cùng, cần hiểu rằng tăng cân trong trầm cảm không đơn thuần là do ăn nhiều hay thiếu ý chí, mà là kết quả của nhiều thay đổi về tâm lý, nội tiết, giấc ngủ, chuyển hóa và lối sống. Điều trị trầm cảm đúng cách kết hợp với chế độ dinh dưỡng hợp lý, vận động thường xuyên và theo dõi y khoa sẽ giúp kiểm soát cân nặng hiệu quả, đồng thời cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần một cách bền vững.
Tài liệu tham khảo
Trầm cảm không chỉ đơn thuần là một giai đoạn buồn bã hay mất động lực thoáng qua, mà là một rối loạn tâm thần nghiêm trọng có thể tác động sâu sắc đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của người bệnh. Nhiều người có thể hồi phục sau đợt trầm cảm đầu […]
Không có một câu trả lời chung cho câu hỏi: “Thời gian điều trị rối loạn lo âu là bao lâu?”. Trên thực tế, mỗi người sẽ có một lộ trình hồi phục khác nhau, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại rối loạn, mức độ nặng nhẹ, thời gian có triệu chứng trước […]
Rối loạn thần kinh thực vật (tự chủ) là một tình trạng ảnh hưởng đến hệ thống điều khiển các chức năng vô thức như nhịp tim, tiêu hóa, hô hấp, tiết niệu… Tình trạng này có thể xuất phát từ hệ thần kinh trung ương hoặc ngoại biên, và có thể là nguyên phát […]
Trong thực hành lâm sàng, một trong những tình huống rất thường gặp là người bệnh đến khám với cảm giác “tim đập nhanh”, “hồi hộp”, “khó thở” hoặc “cảm giác sắp ngất”. Điều đáng nói là những triệu chứng này có thể xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân hoàn toàn khác nhau: tim mạch […]
