Rối loạn thần kinh thực vật và cơn hoảng loạn khác nhau như thế nào?

Hồi hộp, tim đập nhanh, khó thở, chóng mặt, run, vã mồ hôi, đau hoặc tức ngực, tê bì chân tay… là những triệu chứng có thể khiến người bệnh rất lo lắng. Đáng chú ý, các biểu hiện này vừa có thể xuất hiện trong rối loạn chức năng thần kinh tự chủ, vừa có thể xuất hiện trong cơn hoảng loạn (panic attack). Vì có sự chồng lấp lớn về triệu chứng, người bệnh đôi khi nghĩ rằng mình mắc bệnh tim, bệnh thần kinh hoặc “rối loạn thần kinh thực vật”, trong khi nguyên nhân thực sự có thể là một cơn hoảng loạn. Ngược lại, việc quy mọi triệu chứng cơ thể cho lo âu cũng có thể khiến một bệnh lý thực thể bị bỏ sót.

Điểm quan trọng nhất là hai tình trạng này không hoàn toàn đối lập nhau. Rối loạn chức năng thần kinh tự chủ có thể gây ra các triệu chứng cơ thể rất rõ rệt; cơn hoảng loạn cũng kích hoạt mạnh hệ thần kinh tự chủ. Vì vậy, phân biệt cần dựa vào kiểu xuất hiện triệu chứng, hoàn cảnh khởi phát, diễn biến theo thời gian, các triệu chứng tâm lý đi kèm và kết quả thăm khám.

Rối loạn thần kinh thực vật và cơn hoảng loạn có điểm gì giống nhau?

Cả hai đều có thể tạo ra triệu chứng cơ thể rất rõ ràng

Hệ thần kinh tự chủ có nhiệm vụ điều hòa nhiều hoạt động tự động như nhịp tim, huyết áp, hô hấp, tiêu hóa, tiết mồ hôi và đáp ứng của cơ thể với thay đổi tư thế. Khi hệ thống này bị rối loạn, người bệnh có thể xuất hiện chóng mặt, hồi hộp, mệt mỏi, khó thở, đau ngực, đau đầu hoặc các triệu chứng liên quan đến tư thế.

Trong khi đó, cơn hoảng loạn là một đợt xuất hiện đột ngột của sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội, kèm theo nhiều triệu chứng cơ thể. Theo National Institute of Mental Health (NIMH), người bệnh có thể trải qua tim đập nhanh, đau ngực, khó thở, chóng mặt hoặc khó chịu vùng bụng trong cơn hoảng loạn.

Rối loạn thần kinh thực vật và cơn hoảng loạn đều có thể tạo ra triệu chứng cơ thể rất rõ ràng (Nguồn: Sưu tầm)

Vì vậy, một người đang trải qua cơn hoảng loạn hoàn toàn có thể cảm nhận các biểu hiện giống như “rối loạn thần kinh thực vật”.

Đều có thể liên quan đến hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm

Khi cơ thể nhận diện một mối đe dọa hoặc stress, hệ thần kinh giao cảm có thể được kích hoạt, tạo ra phản ứng sinh lý như tim đập nhanh, tăng nhịp thở, run và đổ mồ hôi. Trong cơn hoảng loạn, quá trình này diễn ra rất rõ rệt.

Đây cũng là lý do người bệnh có thể cảm thấy “cơ thể mất kiểm soát”, dù nguyên nhân không nhất thiết là một bệnh lý nguy hiểm.

Một số triệu chứng rất khó phân biệt bằng cảm giác chủ quan

Chẳng hạn, cùng một biểu hiện “tim đập nhanh” có thể xuất hiện trong:

• Cơn hoảng loạn.
• POTS hoặc các dạng rối loạn thần kinh thực vật.
• Rối loạn nhịp tim.
• Thiếu máu.
• Cường giáp.
• Mất nước.
• Sử dụng một số chất hoặc thuốc.

Tương tự, chóng mặt có thể xuất phát từ nguyên nhân tim mạch, thần kinh, chuyển hóa, tiền đình hoặc tâm thần. Một tổng quan năm 2024 nhấn mạnh rằng các triệu chứng như hồi hộp, khó thở, đau ngực, chóng mặt và tê bì trong cơn hoảng loạn có thể giống với nhiều bệnh lý thực thể, khiến chẩn đoán phân biệt trở nên khó khăn.

Phân biệt rối loạn thần kinh thực vật và cơn hoảng loạn

Điểm khác biệt quan trọng nằm ở bản chất của vấn đề và kiểu diễn biến triệu chứng.

Rối loạn chức năng thần kinh tự chủ

Có rất nhiều dạng và nguyên nhân khác nhau. Biểu hiện có thể liên quan đến tim mạch, huyết áp, tiêu hóa, tiết mồ hôi, điều hòa nhiệt độ hoặc chức năng thần kinh.

Rối loạn chức năng thần kinh tự chủ có thể liên quan đến tim mạch (Nguồn: Sưu tầm)

Một điểm gợi ý quan trọng là mối liên hệ giữa triệu chứng và tư thế hoặc hoạt động sinh lý. Chẳng hạn, ở POTS, người bệnh thường xuất hiện hoặc nặng lên các triệu chứng khi đứng, trong khi triệu chứng có thể giảm khi nằm. Các biểu hiện có thể bao gồm choáng váng, hồi hộp, run, yếu, mệt mỏi, khó thở hoặc đau đầu.

Do đó, nếu triệu chứng thường xuyên liên quan đến đứng lâu, thay đổi tư thế, gắng sức, mất nước hoặc các yếu tố sinh lý cụ thể, bác sĩ sẽ cần nghĩ đến nguyên nhân thần kinh tự chủ bên cạnh các chẩn đoán khác.

Cơn hoảng loạn

Cơn hoảng loạn lại có đặc trưng là một đợt khởi phát tương đối đột ngột của sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội, thường đạt mức cao nhất trong vài phút. Các triệu chứng có thể gồm hồi hộp, vã mồ hôi, run, khó thở, nghẹn, đau ngực, buồn nôn, chóng mặt, tê bì, cảm giác không thực hoặc tách rời bản thân, sợ mất kiểm soát hoặc sợ chết.

Điểm đáng chú ý là cơn hoảng loạn không đồng nghĩa với rối loạn hoảng loạn. Một người có thể trải qua cơn hoảng loạn nhưng không đáp ứng tiêu chuẩn của rối loạn hoảng loạn.

Rối loạn hoảng loạn được xem xét khi các cơn hoảng loạn tái diễn ngoài dự kiến, sau đó người bệnh có sự lo lắng dai dẳng về việc cơn tiếp theo xảy ra hoặc thay đổi hành vi đáng kể liên quan đến các cơn này.

So sánh triệu chứng điển hình của hai tình trạng

Bảng trên chỉ có giá trị định hướng, không thể dùng để tự chẩn đoán. Nhiều triệu chứng chồng lấp giữa hai nhóm tình trạng.

Nguyên nhân và yếu tố khởi phát có gì khác nhau?

Rối loạn thần kinh thực vật có nhiều nguyên nhân

Rối loạn thần kinh thực vật có thể xuất hiện do nhiều cơ chế khác nhau. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể tìm kiếm các bệnh lý thần kinh, chuyển hóa, tim mạch, tự miễn hoặc các tình trạng ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ. Vì vậy, không nên sử dụng “rối loạn thần kinh thực vật” như một lời giải thích duy nhất cho mọi triệu chứng hồi hộp, chóng mặt hay tê bì.

Ví dụ, một số triệu chứng có thể liên quan đến:

• Thay đổi tư thế.
• Đứng lâu.
• Mất nước.
• Nhiễm bệnh cấp tính.
• Gắng sức.
• Rối loạn điều hòa huyết áp hoặc nhịp tim.
• Bệnh lý nền ảnh hưởng hệ thần kinh tự chủ.

Ở POTS, chẳng hạn, mối liên hệ với tư thế đứng là một đặc điểm quan trọng trong đánh giá lâm sàng.

Cơn hoảng loạn liên quan đến cơ chế lo âu và phản ứng báo động

Cơn hoảng loạn có thể xảy ra bất ngờ hoặc trong một số hoàn cảnh nhất định. Không phải mọi cơn đều có một yếu tố kích hoạt rõ ràng. NIMH mô tả các cơn trong rối loạn hoảng loạn có thể xuất hiện “out of the blue”, tức xảy ra ngoài dự kiến và không nhất thiết gắn với một tác nhân stress rõ ràng.

Một cơ chế quan trọng là người bệnh nhận thấy một cảm giác cơ thể bất thường – chẳng hạn tim đập nhanh hoặc chóng mặt – rồi diễn giải nó theo hướng nguy hiểm. Sự sợ hãi làm tăng thêm hoạt hóa cơ thể, từ đó làm triệu chứng mạnh hơn. Vòng xoắn cảm giác cơ thể → diễn giải nguy hiểm → lo sợ → tăng triệu chứng cơ thể có thể khiến cơn hoảng loạn nhanh chóng trở nên dữ dội.

Cơn hoảng loạn liên quan đến cơ chế lo âu và phản ứng báo động (Nguồn: Sưu tầm)

Điều này cũng giải thích vì sao người mắc cơn hoảng loạn thường tin rằng mình đang gặp một vấn đề nghiêm trọng về tim, hô hấp hoặc thần kinh, dù các đánh giá y khoa sau đó có thể không cho thấy bệnh lý tương ứng.

Rối loạn thần kinh thực vật và cơn hoảng loạn có thể xuất hiện cùng nhau không?

Có. Đây là một điểm rất quan trọng trong thực hành lâm sàng.

Không nên xem hai tình trạng này như hai chẩn đoán loại trừ lẫn nhau. Một người có bệnh lý hoặc rối loạn chức năng thần kinh tự chủ vẫn có thể đồng thời mắc rối loạn lo âu hoặc rối loạn hoảng loạn.

Ngược lại, một người mắc rối loạn hoảng loạn cũng có thể xuất hiện nhiều triệu chứng liên quan đến hệ thần kinh tự chủ trong từng cơn.

Sự chồng lấp này đôi khi tạo thành một vòng xoắn: Triệu chứng cơ thể → lo lắng về sức khỏe → tăng cảnh giác với cơ thể → tăng hoạt hóa thần kinh tự chủ → triệu chứng rõ hơn → lo lắng tăng lên.

Các nghiên cứu về rối loạn hoảng loạn cũng ghi nhận mối liên quan giữa rối loạn này với những biểu hiện tim mạch và sự điều hòa hoạt động tự chủ.

Vì vậy, nếu chỉ tập trung vào “thần kinh thực vật” mà bỏ qua lo âu, người bệnh có thể tiếp tục gặp các cơn triệu chứng dù đã được giải thích rằng tim hoặc não không có tổn thương đáng kể. Ngược lại, nếu quy tất cả triệu chứng cho tâm lý mà không đánh giá những dấu hiệu gợi ý bệnh lý thực thể, việc chẩn đoán cũng có thể không chính xác.

Làm thế nào để xác định đúng tình trạng đang gặp phải?

Không có một triệu chứng đơn lẻ nào có thể xác định chắc chắn người bệnh đang mắc rối loạn thần kinh thực vật hay cơn hoảng loạn. Chẩn đoán cần dựa trên bệnh sử, khám lâm sàng và các xét nghiệm phù hợp với biểu hiện cụ thể.

Cần chẩn đoán chỉ tiết dựa trên nhiều mặt (Nguồn: Sưu tầm)

Bước 1: Mô tả chính xác cơn triệu chứng

Người bệnh nên ghi nhận:

• Triệu chứng bắt đầu khi nào?
• Khởi phát đột ngột hay từ từ?
• Kéo dài bao lâu?
• Có liên quan đến đứng lên, đi lại hoặc vận động không?
• Có xảy ra khi đang nghỉ ngơi không?
• Có kèm sợ hãi dữ dội hoặc sợ chết không?
• Có xảy ra sau thiếu ngủ, stress hoặc một sự kiện cảm xúc không?
• Có mất ý thức thực sự không?
• Các cơn có lặp lại theo một kiểu tương tự không?

Những thông tin này có giá trị hơn việc chỉ nói “tôi bị rối loạn thần kinh thực vật”.

Bước 2: Loại trừ các nguyên nhân thực thể phù hợp

Đặc biệt khi triệu chứng mới xuất hiện, bác sĩ có thể cần đánh giá các bệnh lý tim mạch, thần kinh, nội tiết, chuyển hóa hoặc hô hấp tùy biểu hiện. Với triệu chứng hồi hộp, chẳng hạn, các nguyên nhân có thể bao gồm rối loạn nhịp tim, thiếu máu, cường giáp, mất nước, thuốc hoặc chất kích thích, POTS và cả lo âu/cơn hoảng loạn.

Điều này rất quan trọng bởi cơn hoảng loạn là một chẩn đoán lâm sàng, nhưng không nên được sử dụng để giải thích một triệu chứng mới mà chưa đánh giá những nguyên nhân y khoa phù hợp.

Bước 3: Đánh giá các triệu chứng tâm lý đi kèm

Sau khi đánh giá các nguyên nhân thực thể cần thiết, bác sĩ tâm thần sẽ xem xét:

• Lo âu dai dẳng.
• Lo sợ quá mức về sức khỏe.
• Sợ xuất hiện cơn tiếp theo.
• Né tránh nơi chốn hoặc tình huống vì sợ lên cơn.
• Thay đổi hành vi sau các cơn.
• Rối loạn giấc ngủ.
• Các triệu chứng trầm cảm hoặc rối loạn lo âu khác.

Nếu các cơn hoảng loạn tái diễn và xuất hiện lo lắng dai dẳng hoặc thay đổi hành vi liên quan đến cơn, bác sĩ có thể đánh giá khả năng rối loạn hoảng sợ theo tiêu chuẩn chẩn đoán hiện hành.

Bước 4: Nhận biết những dấu hiệu không nên quy cho hoảng loạn

Một số biểu hiện cần được đánh giá y tế khẩn cấp, chẳng hạn:

• Đau ngực mới xuất hiện hoặc dữ dội.
• Ngất thực sự.
• Khó thở nghiêm trọng.
• Yếu hoặc liệt một bên cơ thể.
• Nói khó hoặc rối loạn ý thức.
• Đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột.
• Triệu chứng thần kinh mới xuất hiện hoặc tiến triển.

Một tổng quan về chẩn đoán phân biệt cơn hoảng loạn cũng nhấn mạnh rằng các triệu chứng thần kinh khu trú, thay đổi ý thức, biểu hiện bệnh lý thực thể hoặc khởi phát không điển hình cần được xem xét kỹ trước khi kết luận nguyên nhân tâm thần.

Kết luận

Rối loạn thần kinh thực vật và cơn hoảng loạn có thể giống nhau rất nhiều về biểu hiện cơ thể nhưng không phải là cùng một tình trạng. Rối loạn chức năng thần kinh tự chủ là một nhóm rối loạn liên quan đến hoạt động của hệ thần kinh tự chủ và có nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong khi đó, cơn hoảng loạn là một đợt sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội, khởi phát đột ngột, đi kèm nhiều triệu chứng cơ thể và nhận thức đặc trưng.

Điểm quan trọng là hai tình trạng có thể cùng tồn tại. Vì vậy, khi một người thường xuyên bị hồi hộp, chóng mặt, khó thở, đau ngực, tê bì hoặc cảm giác bất thường trong cơ thể, không nên tự kết luận rằng đó là “rối loạn thần kinh thực vật” hay “do tâm lý”. Cách tiếp cận an toàn và chính xác nhất là đánh giá cả nguyên nhân thực thể, chức năng thần kinh tự chủ và sức khỏe tâm thần, từ đó lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Tài liệu tham khảo

1. Tunnell, N., Corner, K., Roque, A., Kroll, M., Ritz, T., & Meuret, A. E. (2024). Biobehavioral approach to distinguishing panic symptoms from medical illness. Frontiers in Psychiatry, 15, 1395121.
2. National Institute of Mental Health. (n.d.). Panic disorder.
3. Goldstein, D. S., Robertson, D., Esler, M., Straus, S. E., & Eisenhofer, G. (2002). Dysautonomias: Clinical disorders of the autonomic nervous system. Annals of Internal Medicine, 137(9), 753–763.
4. Venkatesh, A. K., et al. (2023). Autonomic dysfunction. In StatPearls. StatPearls Publishing.
5. Locke, A. B., Kirst, N., & Shultz, C. G. (2024). Panic disorder in general medical practice: A narrative review. Journal of Family Medicine and Primary Care.
6. Tully, P. J., et al. (2009). Panic disorder subtypes: Deceptive somatic impersonators. Psychiatric Times.
7. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.