Thực hiện test trắc nghiệm tâm lý để làm gì?

Test trắc nghiệm tâm lý ngày càng được sử dụng phổ biến trong khám và điều trị sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ test tâm lý là gì, dùng để làm gì và khi nào thật sự cần thực hiện. Bài viết này giúp làm rõ vai trò của test trắc nghiệm tâm lý trong chẩn đoán, theo dõi điều trị và đánh giá chức năng, từ góc nhìn lâm sàng tâm lý và tâm thần học.

Test trắc nghiệm tâm lý là gì?

Test trắc nghiệm tâm lý (Psychological tests hoặc Psychometric tests) là các công cụ chuẩn hóa được thiết kế để đo lường các đặc điểm tâm lý. Ví dụ gồm test năng lực trí tuệ (IQ), khả năng chú ý, trí nhớ, phong cách nhân cách, triệu chứng lo âu, trầm cảm, hay chức năng thần kinh, theo một quy trình tiêu chuẩn gồm quy cách thực hiện, chấm điểm và diễn giải.

Test trắc nghiệm tâm lý (Nguồn: Sưu tầm)

Test có thể là bài làm giấy bút, bài làm trên máy tính, bài tương tác hoặc quan sát có cấu trúc. Đôi khi một bộ đánh giá còn kết hợp phỏng vấn lâm sàng, quan sát hành vi và xét nghiệm y khoa. Tổng hợp các nguồn thông tin này được gọi là đánh giá tâm lý (psychological assessment).

Vì sao nên thực hiện test trắc nghiệm tâm lý?

Thực hiện test trắc nghiệm tâm lý có nhiều lý do hợp lý, cụ thể như sau.

Để chẩn đoán hoặc làm rõ vấn đề lâm sàng

Test giúp phân biệt giữa các rối loạn, ví dụ trầm cảm so với rối loạn lo âu, hoặc sa sút trí tuệ so với suy giảm chú ý do trầm cảm. Khi kết hợp với khám lâm sàng, test giúp tăng độ tin cậy chẩn đoán.

Để xác định năng lực nhận thức và học tập

Ví dụ đánh giá IQ, đánh giá khả năng học tập hoặc khó khăn học đường (learning disability) để lập kế hoạch can thiệp giáo dục phù hợp.

Để thiết kế kế hoạch điều trị cá thể hóa

Kết quả test chỉ ra điểm mạnh, điểm yếu và cơ chế suy giảm, từ đó giúp chuyên gia lựa chọn can thiệp như trị liệu nhận thức hành vi, can thiệp hành vi, liệu pháp dược lý hoặc phục hồi chức năng nhận thức.

Để theo dõi tiến triển và đánh giá hiệu quả điều trị

Lặp lại test theo thời gian giúp quan sát mức độ cải thiện

Dùng trong tuyển chọn nghề nghiệp, pháp lý, y tế nghề nghiệp và đánh giá năng lực ra quyết định

Tuy nhiên, các test dùng trong bối cảnh có tính chất đặc thù cần đáp ứng tiêu chuẩn đạo đức và pháp lý nghiêm ngặt.

Test trắc nghiệm tâm lý giúp ích gì trong khám và điều trị?

Trong lâm sàng, test đóng vai trò đa diện:

• Gia tăng tính khách quan: so với chỉ hỏi-bệnh sử, test chuẩn hóa cung cấp thước đo tương đối khách quan về một đặc điểm (ví dụ: điểm trầm cảm theo PHQ-9).
• Phân biệt chẩn đoán: ví dụ, bộ test neuropsychological giúp phân biệt rối loạn nhận thức do tổn thương não so với suy giảm do trầm cảm. 
• Tư vấn và lập kế hoạch can thiệp cá thể: xác định điểm mạnh để tận dụng; xác định yếu điểm để can thiệp mục tiêu (ví dụ: liệu pháp tập trung vào kỹ năng làm việc, chương trình phục hồi nhận thức).
• Hỗ trợ giao tiếp với gia đình/trường học/nhà tuyển dụng: kết luận test (khi được giải thích đúng) giúp các bên hiểu rõ hơn về nhu cầu và giới hạn của người được đánh giá, từ đó phối hợp can thiệp.

Những ai nên thực hiện test trắc nghiệm tâm lý?

Không phải ai cũng cần test. Các đối tượng thường được khuyến nghị gồm:

• Trẻ em có khó khăn học tập, hành vi hoặc phát triển (chậm lời, khó hòa nhập, nghi ngờ tự kỷ, ADHD). Test giúp xác định chẩn đoán và can thiệp giáo dục.
• Người lớn nghi ngờ rối loạn tâm thần (trầm cảm, rối loạn lo âu, rối loạn nhân cách) khi cần đánh giá toàn diện để lên kế hoạch điều trị.
• Người có vấn đề về nhận thức (suy giảm trí nhớ, sau chấn thương sọ não, nghi ngờ sa sút trí tuệ) để phân biệt nguyên nhân và xác định mức độ suy giảm.
• Người cần đánh giá khả năng lao động, năng lực pháp lý hay tuyển dụng đặc thù, khi yêu cầu bằng chứng tâm lý có tiêu chuẩn.
• Khi liệu pháp trước đây chưa hiệu quả, một đánh giá toàn diện có thể chỉ ra vấn đề nền tảng chưa được giải quyết.

Các nhóm test trắc nghiệm tâm lý thường được sử dụng

Dưới đây là các nhóm test phổ biến kèm ví dụ tiêu biểu.

Có 6 nhóm test trắc nghiệm tâm lý thường được sử dụng (Nguồn: Sưu tầm)

Test trí tuệ (Intelligence tests hoặc IQ tests)

Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS), Wechsler Intelligence Scale for Children (WISC), Stanford Binet. Dùng để đo năng lực nhận thức tổng quát.

Test nhận thức (Neuropsychological battery)

Đánh giá trí nhớ, chú ý, ngôn ngữ, chức năng điều hành (executive function). Ví dụ Wisconsin Card Sorting Test, Rey Auditory Verbal Learning Test, Trail Making Test. Dùng khi cần đánh giá tác động của tổn thương não, sa sút trí tuệ hoặc rối loạn chú ý.

Test tính cách (Personality inventories)

Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI 2 hoặc MMPI 2 RF), 16PF, NEO PI R. Thường dùng trong đánh giá lâm sàng phức tạp, giám sát pháp lý hoặc tuyển dụng đặc thù. Lưu ý cần được giải thích bởi nhà chuyên môn.

Công cụ sàng lọc triệu chứng (Symptom screening tools)

PHQ 9 cho trầm cảm, GAD 7 cho lo âu, AUDIT cho rượu, ACE questionnaire cho adverse childhood experiences. Dễ sử dụng, nhanh, thường dùng để sàng lọc ban đầu và theo dõi.

Test thích nghi xã hội và cảm xúc

Đánh giá kỹ năng xã hội, trí tuệ cảm xúc và khả năng đối phó stress.

Test dựa trên hiệu suất hoặc test nhóm

Test năng lực nghề nghiệp, năng lực học tập theo nhóm và test tuyển dụng.

Ghi chú: Tên các test trên là ví dụ tiêu biểu. Việc chọn công cụ phụ thuộc mục tiêu đánh giá, độ tuổi, ngôn ngữ và tiêu chuẩn chuẩn hóa cho dân số tương ứng.

Những lưu ý khi thực hiện test trắc nghiệm tâm lý

1- Phải do người có thẩm quyền thực hiện và giải thích

Test cần được bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng hoặc chuyên viên được đào tạo bài bản thực hiện và giải thích kết quả. Kết quả thô của test không nên để bệnh nhân/gia đình tự diễn giải mà không có chuyên gia.

2- Độ tin cậy (reliability) và tính hợp lệ (validity)

Mọi test chuẩn đều cần được kiểm chứng về độ tin cậy (độ ổn định, nhất quán) và độ hợp lệ (thực đo lường đúng khái niệm cần đo). Khi chọn test, chuyên gia xem xét các thông số psychometric phù hợp với dân số áp dụng.

3- Chuẩn hóa theo ngôn ngữ và văn hóa

Test được chuẩn hóa ở một nước/nhóm dân cư có thể không áp dụng trực tiếp cho nhóm khác mà không có chuyển chuẩn (norming) phù hợp. Văn hoá, ngôn ngữ và trình độ học vấn ảnh hưởng lớn đến kết quả. Vì vậy cần chọn phiên bản đã chuẩn hoá cho ngôn ngữ/vùng tương ứng hoặc điều chỉnh diễn giải.

4- Quyền riêng tư và đồng thuận (informed consent)

Người được test cần được giải thích mục đích, cách sử dụng kết quả, quyền không tham gia và cách bảo vệ thông tin. Đối với trẻ em, cần có sự đồng ý của phụ huynh và giải thích phù hợp với lứa tuổi.

5- Kết hợp nhiều nguồn thông tin

Test chỉ là một phần của đánh giá. Bác sĩ/nhà tâm lý thường kết hợp phỏng vấn lâm sàng, tiền sử, quan sát, báo cáo của gia đình/trường học và xét nghiệm y khoa (nếu cần) để tránh chẩn đoán sai.

6- Không dùng test “bản sao” không rõ nguồn

Tránh dùng các bộ test trên mạng không rõ bản quyền/chuẩn hoá; kết quả có thể không chính xác hoặc sai lệch.

Khi nào nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý?

Có triệu chứng ảnh hưởng nặng (Nguồn: Sưu tầm)

Bạn nên cân nhắc đánh giá chuyên môn khi có các tình huống sau.

• Có triệu chứng ảnh hưởng chức năng học tập, công việc hoặc gia đình kéo dài hơn 2 tuần, ví dụ trầm cảm, lo âu hoặc mất ngủ nặng.
• Trẻ có dấu hiệu chậm phát triển, giảm khả năng học hoặc hành vi gây khó khăn tại trường hoặc ở nhà.
• Sau chấn thương não, tai nạn hoặc có suy giảm nhận thức tiến triển.
• Khi có quyết định pháp lý hoặc tuyển dụng vào vị trí có yêu cầu tâm lý đặc thù.
• Khi liệu pháp hiện tại không hiệu quả và cần xác định nguyên nhân nền tảng, ví dụ đánh giá xem có rối loạn nhân cách, tình trạng thiếu chú ý hoặc khó khăn học tập đi kèm.
• Trong mọi trường hợp, nên tìm chuyên gia có chứng chỉ chuyên môn như nhà tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần để được hướng dẫn công cụ phù hợp.

Câu hỏi thường gặp về test trắc nghiệm tâm lý

Thực hiện test trắc nghiệm tâm lý có chính xác không?

Có thể chính xác nếu test được chọn phù hợp, chuẩn hóa tốt, thực hiện đúng quy trình và được giải thích bởi chuyên gia.

Độ chính xác phụ thuộc vào chất lượng thang đo tâm lý, bao gồm độ tin cậy và tính hợp lệ, mức độ phù hợp về ngôn ngữ và văn hóa, điều kiện thực hiện như không gian yên tĩnh và hướng dẫn rõ ràng, cũng như việc kết hợp với thông tin lâm sàng khác. Test không phải là sự thật tuyệt đối, nhưng là công cụ khoa học có giá trị khi được sử dụng đúng.

Thực hiện test trắc nghiệm tâm lý có thay thế cho khám bác sĩ không?

Không. Test là một phần của quá trình đánh giá; khám lâm sàng bởi bác sĩ/tâm lý gia có kinh nghiệm luôn cần thiết để đưa ra chẩn đoán và quyết định điều trị. Test cung cấp dữ liệu định lượng, nhưng việc diễn giải phải có chuyên môn lâm sàng, vì nhiều yếu tố (y tế, thuốc, giấc ngủ, stress, văn hóa) ảnh hưởng kết quả. Test không nên dùng như “tự chẩn đoán” hoặc thay thế phỏng vấn chuyên sâu.

Test trắc nghiệm tâm lý mang lại nhiều lợi ích: tăng độ khách quan, giúp phân biệt chẩn đoán, thiết kế kế hoạch điều trị và theo dõi tiến triển. Tuy nhiên giá trị thực sự tùy thuộc vào chất lượng công cụ, người thực hiện và cách kết hợp với đánh giá lâm sàng khác. Khi cân nhắc test, hãy làm việc với chuyên gia có thẩm quyền, yêu cầu giải thích rõ ràng về mục đích, ý nghĩa của kết quả và các giới hạn của test.

Tài liệu tham khảo

1. American Psychological Association – Understanding psychological testing and assessment.
https://www.apa.org/topics/testing-assessment-measurement/understanding.
2. National Center for Biotechnology Information (NCBI) / U.S. National Library of Medicine – Overview of Psychological Testing.
3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK305233/.
4. National Institute of Mental Health (NIMH) – Information on stress, anxiety and screening tools.

Tư vấn chuyên môn bài viết: ThS.BSNT. Bùi Thanh Tùng – Phòng khám Đức Tâm An