Thuốc điều trị tâm lý và tâm thần giữ vai trò quan trọng trong kiểm soát các rối loạn như trầm cảm, lo âu, loạn thần hay mất ngủ. Tuy nhiên, bên cạnh hiệu quả điều trị, các thuốc này cũng có thể gây ra những tác dụng không mong muốn với mức độ và biểu hiện khác nhau. Việc hiểu đúng về các tác dụng phụ thường gặp giúp người bệnh yên tâm điều trị, phối hợp theo dõi và sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả hơn.
Thuốc tâm lý tâm thần (psychotropic drugs) bao gồm nhiều nhóm như thuốc an thần kinh (chống loạn thần), thuốc chống trầm cảm, thuốc chỉnh khí sắc hoặc thuốc chống động kinh dùng để ổn định khí sắc, benzodiazepine, thuốc ngủ và một số nhóm khác. Các thuốc này tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương nhằm kiểm soát các triệu chứng như trầm cảm, hoang tưởng, hưng cảm, lo âu và mất ngủ.
Do ảnh hưởng lên hệ thần kinh và các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, norepinephrine hay GABA, thuốc có thể gây ra các tác dụng không mong muốn trên nhiều cơ quan. Mức độ có thể dao động từ nhẹ như buồn ngủ, khô miệng đến nghiêm trọng như rối loạn vận động nặng, hội chứng serotonin hoặc độc tính gan thận. Việc hiểu rõ bản chất và tần suất của các tác dụng không mong muốn giúp người bệnh yên tâm hơn và phối hợp theo dõi sớm cùng bác sĩ.
Thuốc tâm lý tâm thần có thể gây tác dụng không mong muốn (Nguồn: Sưu tầm)
Thuốc tâm thần thường điều chỉnh hoặc ức chế các thụ thể trong não và cơ thể như thụ thể serotonin, dopamine D2, GABA A, histamine, cholinergic hay adrenergic. Khi tác động lên các hệ này, ngoài hiệu quả điều trị mong muốn, thuốc có thể gây ra các phản ứng không mong muốn do:
Như vậy, tác dụng không mong muốn là hệ quả sinh lý trực tiếp hoặc gián tiếp từ cách thuốc tương tác với các thụ thể và đặc điểm sinh học cá thể.
Tần suất và mức độ tác dụng không mong muốn khác nhau rõ rệt giữa các thuốc:
Phần lớn là mức độ nhẹ đến vừa và thường xuất hiện sớm trong vài ngày đến vài tuần đầu điều trị. Nhiều trường hợp cải thiện khi cơ thể thích nghi hoặc sau điều chỉnh liều.
Một số tác dụng ít gặp nhưng nghiêm trọng như hội chứng an thần kinh ác tính, rối loạn vận động muộn, hội chứng serotonin hay tổn thương gan nặng cần can thiệp y tế ngay.
Một số thuốc có nguy cơ mạn tính đáng kể, ví dụ thuốc an thần kinh thế hệ cũ làm tăng nguy cơ hội chứng chuyển hóa, hoặc valproate có rủi ro dị tật bẩm sinh khi dùng trong thai kỳ.
Nhìn chung, lợi ích điều trị thường lớn hơn nguy cơ nếu thuốc được kê đúng chỉ định và theo dõi phù hợp.
Nguy cơ thay đổi tùy theo:
Phụ thuộc vào tuổi tác (Nguồn: Sưu tầm)
Các tác dụng thường gặp gồm buồn ngủ, mệt mỏi, giảm tập trung; tăng cân và rối loạn chuyển hóa; rối loạn vận động ngoại tháp như run, cứng cơ, bồn chồn không yên; tăng prolactin gây rối loạn kinh nguyệt hoặc giảm ham muốn tình dục.
Các tác dụng hiếm nhưng nghiêm trọng bao gồm hội chứng an thần kinh ác tính và rối loạn nhịp tim ở một số thuốc.
Người bệnh cần được theo dõi cân nặng, đường huyết, mỡ máu và các dấu hiệu vận động bất thường.
Các tác dụng thường gặp là buồn nôn, tiêu chảy, rối loạn giấc ngủ, khô miệng, chóng mặt và rối loạn tình dục. Một số trường hợp hiếm có thể gặp hội chứng serotonin hoặc gia tăng ý nghĩ tự sát ở người trẻ khi mới bắt đầu điều trị.
Cần báo bác sĩ khi có thay đổi hành vi bất thường hoặc ý nghĩ làm hại bản thân và không tự ý ngưng thuốc.
Lithium có thể gây run nhẹ, khát nước, tăng cân nhẹ và nguy cơ độc tính khi nồng độ máu cao. Valproate có thể gây tăng cân, rụng tóc, độc tính gan và nguy cơ dị tật bẩm sinh nếu dùng trong thai kỳ. Lamotrigine ít ảnh hưởng chuyển hóa nhưng có nguy cơ ban da nghiêm trọng hiếm gặp.
Cần xét nghiệm định kỳ và tư vấn sinh sản phù hợp.
Thường gây buồn ngủ ban ngày, giảm tập trung và tăng nguy cơ té ngã. Nguy cơ lệ thuộc và hội chứng cai xuất hiện khi dùng kéo dài hoặc ngưng đột ngột. Vì vậy chỉ nên dùng ngắn hạn theo hướng dẫn y tế.
Không pha rượu (Nguồn: Sưu tầm)
Bạn nên liên hệ bác sĩ ngay nếu có:
Thuốc tâm lý tâm thần là công cụ điều trị quan trọng giúp nhiều người cải thiện chức năng và chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, việc hiểu rõ các tác dụng không mong muốn, tuân thủ điều trị và theo dõi sát giúp tối ưu hóa lợi ích và giảm rủi ro. Khi gặp tác dụng phụ, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ thay vì tự ý ngưng thuốc để được điều chỉnh an toàn và phù hợp.
Đặt lịch hẹn ngay hôm nay để được tư vấn và điều trị một cách toàn diện và khoa học!
Tài liệu tham khảo:
Tư vấn chuyên môn bài viết: ThS.BSNT. Bùi Thanh Tùng – Phòng khám Đức Tâm An
Mất ngủ mạn tính là một trong những rối loạn giấc ngủ phổ biến nhất, đồng thời cũng là tình trạng thường bị xem nhẹ. Khi mất ngủ kéo dài nhiều năm, không chỉ chất lượng sống suy giảm mà còn xuất hiện những thay đổi bền vững trong hoạt động não bộ, hệ nội […]
Trong văn hóa Á Đông, Tết là dịp đoàn tụ, nghỉ ngơi và khép lại năm cũ để mở ra một năm mới với nhiều kế hoạch và dự định. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều người bước vào kỳ nghỉ này với mức độ căng thẳng gia tăng do áp lực công việc […]
Tết Nguyên đán trong văn hóa Á Đông thường được gắn với những hình ảnh tích cực như đoàn viên, sum họp, khởi đầu mới và hy vọng mới. Tuy nhiên, trong thực hành lâm sàng tâm lý và tâm thần, Tết lại là một trong những thời điểm ghi nhận sự gia tăng rõ […]
Các thang đo trắc nghiệm tâm lý là công cụ giúp sàng lọc, lượng hóa mức độ triệu chứng trầm cảm và theo dõi tiến triển điều trị. Tuy nhiên, kết quả thang đo chỉ mang tính tham khảo và cần được kết hợp với thăm khám lâm sàng để có đánh giá chính xác. […]
