Tết Nguyên đán trong văn hóa Á Đông thường được gắn với những hình ảnh tích cực như đoàn viên, sum họp, khởi đầu mới và hy vọng mới. Tuy nhiên, trong thực hành lâm sàng tâm lý và tâm thần, Tết lại là một trong những thời điểm ghi nhận sự gia tăng rõ rệt các biểu hiện stress, lo âu và trầm cảm, đặc biệt ở người trưởng thành trong độ tuổi lao động.
Điều đáng chú ý là phần lớn những khó chịu tâm lý này không được nhận diện như stress hay lo âu, mà thường được hợp lý hóa bằng những câu nói quen thuộc như “Ai Tết mà chẳng mệt”, “Qua Tết là ổn” hay “Do mình yếu thôi”. Chính sự bình thường hóa này khiến nhiều người chịu đựng âm thầm, cho đến khi các triệu chứng vượt quá khả năng thích nghi.
Bài viết này nhằm giúp người đọc nhận diện những nỗi sợ ngày Tết thường gặp, hiểu vì sao Tết dễ kích hoạt stress, phân biệt cảm xúc bình thường với những dấu hiệu cần can thiệp chuyên môn, đồng thời đưa ra các gợi ý thực tế từ góc nhìn tâm lý và tâm thần học.
Khác với stress hằng ngày thường đến từ một hoặc hai nguồn như công việc, tài chính hoặc mối quan hệ, stress ngày Tết thường mang tính chồng chéo. Người ta có thể đồng thời chịu áp lực tài chính, áp lực gia đình và họ hàng, áp lực kỳ vọng xã hội, áp lực so sánh thành tựu và áp lực vai trò như làm con, làm cha mẹ, làm dâu hoặc rể.
Trong tâm lý học, tình trạng này thường được mô tả là nhiều yếu tố gây stress tích lũy cùng lúc, khiến hệ thống tâm lý và tâm thần khó có thời gian phục hồi. Theo Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ, các dịp lễ lớn thường đi kèm gia tăng stress nhận thức do kỳ vọng xã hội và vai trò văn hóa tăng cao.
Ngày thường, con người có thể tránh né vấn đề tâm lý bằng công việc và nhịp sống bận rộn. Tết lại khiến chúng ta chậm lại, ở gần gia đình hơn và đối diện các mối quan hệ cũ. Vì vậy, mâu thuẫn gia đình có thể bị kích hoạt, những cảm xúc chưa được xử lý như tổn thương, tội lỗi hoặc thất vọng có thể trồi lên, đồng thời cảm giác mình kém hơn cũng trở nên rõ rệt.
Một nghịch lý tâm lý phổ biến là càng bị yêu cầu phải vui thì con người càng dễ lo âu và căng thẳng. Khi cảm xúc bên trong không khớp với kỳ vọng bên ngoài, mệt mỏi tâm lý và tự trách có thể tăng lên.
Những câu hỏi tưởng chừng vô hại như “Bao giờ lấy chồng hoặc vợ”, “Lương tháng bao nhiêu rồi”, “Sao bằng tuổi mà người ta mua nhà rồi” có thể trở thành tác nhân kích hoạt mạnh cảm giác xấu hổ, tự ti và lo âu xã hội, đặc biệt ở người có lòng tự trọng thấp, có tiền sử trầm cảm nhẹ hoặc sống trong áp lực thành tích kéo dài.
Sợ bị hỏi han, đánh giá, so sánh (Nguồn: Sưu tầm)
Não bộ có thể tiếp nhận những câu hỏi này như một mối đe dọa đến giá trị bản thân và kích hoạt hệ thống stress, từ đó dẫn đến tim đập nhanh, căng cơ, khó chịu, cáu gắt và muốn né tránh giao tiếp.
Áp lực tài chính dịp Tết không chỉ đến từ chi tiêu mà còn từ ý nghĩa biểu tượng của tiền bạc trong văn hóa, nơi tiền gắn với năng lực, trách nhiệm và thành công. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, stress tài chính là một trong những yếu tố nguy cơ lớn của rối loạn lo âu và trầm cảm.
Sợ không đủ tiền tiêu Tết (Nguồn: Sưu tầm)
Nhiều người rơi vào trạng thái lo lắng dai dẳng, mất ngủ trước Tết, tự trách bản thân hoặc tránh né gặp gỡ vì cảm giác không đủ khả năng.
Không phải ai cũng có một gia đình an toàn về mặt cảm xúc. Với một số người, gia đình là nơi có kiểm soát, chỉ trích, xung đột kéo dài hoặc ký ức tổn thương. Vì vậy, Tết có thể trở thành tác nhân kích hoạt phản ứng stress hậu sang chấn mức độ nhẹ, khiến người bệnh hồi hộp trước khi về quê, cáu gắt vô cớ, muốn trốn tránh và mệt mỏi tinh thần kéo dài sau Tết.
Tết là mốc thời gian mang tính tổng kết, đánh giá và so sánh nên dễ kích hoạt cảm giác tụt hậu, nỗi sợ thất bại và khủng hoảng bản sắc ở người trẻ. Trong tâm lý học phát triển người trưởng thành, điều này thường liên quan đến stress vai trò và thành tựu, hay gặp ở nhóm 25 đến 40 tuổi.
Cảm xúc tiêu cực không phải là bệnh lý. Tuy nhiên, cần lưu ý khi các dấu hiệu sau kéo dài và gây ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt.
Theo DSM 5 TR, khi các triệu chứng gây suy giảm chức năng trong công việc, quan hệ hoặc sinh hoạt, cần được đánh giá để loại trừ rối loạn lo âu hoặc trầm cảm.
Phần lớn trường hợp không cần dùng thuốc. Trong đa số tình huống, stress ngày Tết là phản ứng thích nghi và có thể cải thiện bằng điều chỉnh nhận thức, thiết lập ranh giới cá nhân, nghỉ ngơi đúng cách và hỗ trợ tâm lý ngắn hạn.
Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa (Nguồn: Sưu tầm)
Việc cân nhắc thuốc thường chỉ đặt ra khi có tiền sử rối loạn lo âu hoặc trầm cảm, khi triệu chứng nặng và kéo dài, khi mất ngủ nghiêm trọng không đáp ứng biện pháp thông thường hoặc khi có ý nghĩ tự hại. Dùng thuốc luôn cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá trực tiếp và người bệnh không nên tự ý sử dụng.
Bạn có quyền:
Trao đổi với chuyên gia tâm lý không phải là yếu đuối, mà là một hình thức chăm sóc sức khỏe tinh thần.
“1001 nỗi sợ ngày Tết” không phản ánh sự yếu đuối cá nhân mà phản ánh áp lực văn hóa, xã hội và tâm lý tích tụ trong một thời điểm đặc biệt. Khi nhận diện đúng và chăm sóc đúng, Tết có thể trở nên nhẹ nhàng và an toàn hơn cho sức khỏe tinh thần.
Nếu bạn thấy stress, lo âu hoặc mất ngủ tăng rõ trước, trong hoặc sau Tết, hoặc cảm giác mệt mỏi tinh thần kéo dài và ảnh hưởng sinh hoạt, hãy liên hệ Phòng khám Tâm lý Tâm thần Đức Tâm An để được bác sĩ và chuyên gia đánh giá, tư vấn và đồng hành theo hướng phù hợp, bảo mật và an toàn.
Đặt lịch hẹn ngay hôm nay để được tư vấn và điều trị một cách toàn diện và khoa học!
Tài liệu tham khảo:
Tư vấn chuyên môn bài viết: ThS.BSNT. Bùi Thanh Tùng – Phòng khám Đức Tâm An
Trong văn hóa Á Đông, Tết là dịp đoàn tụ, nghỉ ngơi và khép lại năm cũ để mở ra một năm mới với nhiều kế hoạch và dự định. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều người bước vào kỳ nghỉ này với mức độ căng thẳng gia tăng do áp lực công việc […]
Các thang đo trắc nghiệm tâm lý là công cụ giúp sàng lọc, lượng hóa mức độ triệu chứng trầm cảm và theo dõi tiến triển điều trị. Tuy nhiên, kết quả thang đo chỉ mang tính tham khảo và cần được kết hợp với thăm khám lâm sàng để có đánh giá chính xác. […]
Test trắc nghiệm tâm lý ngày càng được sử dụng phổ biến trong khám và điều trị sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ test tâm lý là gì, dùng để làm gì và khi nào thật sự cần thực hiện. Bài viết này giúp làm rõ vai trò của […]
Nhiều người gặp hồi hộp, khó thở, vã mồ hôi, chóng mặt hoặc rối loạn tiêu hóa và được gọi chung là rối loạn thần kinh thực vật. Các triệu chứng này lại rất thường gặp trong rối loạn lo âu nên dễ gây nhầm lẫn. Bài viết dưới đây giúp bạn phân biệt hai […]
