Rối loạn thần kinh thực vật thường được nhận biết qua nhiều triệu chứng cơ thể như hồi hộp, khó thở, buồn nôn, chóng mặt hoặc vã mồ hôi. Các biểu hiện này có thể xuất hiện đơn lẻ hoặc theo từng cơn, khiến người bệnh lo lắng và dễ nhầm với bệnh lý nội khoa. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu các nhóm triệu chứng thường gặp, cơ chế liên quan và vì sao tình trạng này hay gây nhầm lẫn trong thực hành lâm sàng.
Rối loạn thần kinh thực vật thường được mô tả thông qua các triệu chứng xuất hiện khi có sự mất cân bằng trong hệ thống điều khiển các chức năng vô thức của cơ thể như nhịp tim, nhịp thở và tiêu hóa. Dưới đây là những điều cần biết về các nhóm triệu chứng này.
Rối loạn thần kinh thực vật là tình trạng mất cân bằng hoặc rối loạn điều hòa trong hệ thống kiểm soát các chức năng tự động của cơ thể như nhịp tim, nhịp thở, tiêu hóa và bài tiết.
Vùng hạ đồi thuộc hệ thống viền được coi là trung tâm kiểm soát chính, kết nối các quá trình nhận thức với các con đường đầu ra điều khiển chức năng thực vật, cơ thể và nội tiết.
Rối loạn thần kinh thực vật (Nguồn: Sưu tầm)
Dây thần kinh phế vị là thành phần quan trọng của hệ thần kinh thực vật, gửi tín hiệu từ hệ thần kinh trung ương để điều khiển hệ tim mạch, hô hấp và tiêu hóa. Ngược lại, khoảng 80 phần trăm sợi của dây này là sợi hướng tâm, mang thông tin từ các tạng về não bộ.
Hệ thần kinh thực vật gồm hai nhánh đối lập. Hệ giao cảm kích hoạt phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy khi gặp stress. Hệ đối giao cảm giúp cơ thể nghỉ ngơi và phục hồi năng lượng.
Xem thêm: Tìm hiểu bệnh học rối loạn thần kinh thực vật: cơ chế bệnh sinh và các giai đoạn tiến triển
Rối loạn thần kinh thực vật ảnh hưởng sâu sắc đến hệ tiêu hóa vì đây là cơ quan chịu sự điều tiết trực tiếp của hệ thống thần kinh vô thức và các chất dẫn truyền thần kinh.
Buồn nôn và nôn là biểu hiện thường gặp, đặc biệt trong các cơn hoảng loạn hoặc phản ứng với stress cấp tính.
Đau và khó chịu vùng bụng có thể biểu hiện đau âm ỉ, co thắt hoặc khó chịu không rõ nguyên nhân thực thể và thường được báo cáo trong các rối loạn lo âu và rối loạn dạng cơ thể.
Buồn nôn (Nguồn: Sưu tầm)
Thay đổi nhu động ruột có thể gồm tiêu chảy hoặc táo bón do thay đổi tốc độ co bóp cơ trơn đường ruột.
Rối loạn cảm giác ăn uống có thể gồm no sớm hoặc giảm cảm giác ngon miệng, liên quan đến bài tiết bất thường của các peptide như cholecystokinin.
Dây thần kinh phế vị là thành phần quan trọng của hệ thần kinh thực vật chi phối tiêu hóa, điều khiển hoạt động co bóp và bài tiết của dạ dày ruột, đồng thời truyền thông tin từ tạng về não qua các sợi hướng tâm.
Hơn 80 phần trăm serotonin trong cơ thể nằm ở hệ tiêu hóa và có vai trò điều chỉnh nhu động và chức năng tiêu hóa. Khi hệ thần kinh thực vật bị rối loạn, mất cân bằng serotonin có thể gây ra triệu chứng tiêu hóa chức năng.
Khi cơ thể chịu stress, sự kích hoạt trục hạ đồi tuyến yên tuyến thượng thận làm tăng tiết cortisol và có thể gây các thay đổi chuyển hóa.
Hormone giải phóng corticotropin không chỉ hoạt động trong não mà còn có thụ thể ở ruột và có thể liên quan đến phản ứng viêm tại ruột trong một số bệnh lý dưới tác động của stress.
Yếu tố dinh dưỡng thần kinh GDNF đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các tế bào thần kinh của đám rối cơ ruột và một số đột biến liên quan có thể đi kèm các bệnh lý đặc hiệu.
Một số thuốc điều trị tâm thần có thể gây triệu chứng tiêu hóa tương tự.
Thuốc có tính kháng cholinergic có thể gây táo bón và khô miệng do ức chế hệ đối giao cảm.
Thuốc SSRI và SNRI có thể gây buồn nôn, nôn hoặc tiêu chảy giai đoạn đầu do tác động lên thụ thể serotonin ở ruột.
Nhìn chung, các triệu chứng tiêu hóa trong rối loạn thần kinh thực vật thường phản ánh sự mất kết nối giữa não và ruột. Việc đánh giá cần xem xét cả yếu tố tâm lý và các chỉ số sinh học nội tiết để có hướng điều trị toàn diện.
Rối loạn thần kinh thực vật gây ảnh hưởng rõ đến hệ tim mạch thông qua mất cân bằng giữa hệ giao cảm và hệ đối giao cảm.
Nhịp tim nhanh là biểu hiện phổ biến của tăng hoạt động giao cảm. Triệu chứng có thể xuất hiện trong cơn hoảng loạn, trạng thái lo âu cực độ hoặc do tác động của chất kích thích. Trong hội chứng ác tính do thuốc an thần, nhịp tim có thể tăng nhanh hơn 25 phần trăm so với mức cơ bản.
Giảm biến thiên nhịp tim có thể gặp ở người stress mãn tính hoặc rối loạn stress sau sang chấn, phản ánh suy giảm khả năng điều tiết của dây thần kinh phế vị đối với tim.
Nhịp tim nhanh (Nguồn: Sưu tầm)
Nhịp tim chậm có thể được quan sát ở bệnh nhân chán ăn tâm thần như một hệ quả của suy dinh dưỡng và biến đổi nội tiết.
Đánh trống ngực và hồi hộp là cảm giác tim đập mạnh hoặc không đều, thường gặp trong rối loạn lo âu và tình trạng quá tải hằng định nội môi.
Tăng huyết áp có thể xảy ra khi trục hạ đồi tuyến yên tuyến thượng thận và hệ giao cảm được kích hoạt mạnh do stress cấp tính. Cơn tăng huyết áp kịch phát có thể là biến chứng nguy hiểm khi bệnh nhân dùng thuốc ức chế MAO và ăn thực phẩm giàu tyramine.
Tăng huyết áp (Nguồn: Sưu tầm)
Huyết áp không ổn định với dao động mạnh có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của mất ổn định thần kinh thực vật trong các bệnh lý cấp tính do thuốc.
Hạ huyết áp tư thế đứng là tình trạng huyết áp giảm đột ngột khi chuyển từ nằm hoặc ngồi sang đứng, thường gây chóng mặt hoặc ngất. Đây có thể là tác dụng phụ của thuốc chống trầm cảm ba vòng và một số thuốc an thần do ức chế thụ thể alpha adrenergic.
Vùng hạ đồi là trung tâm tích hợp tín hiệu cảm xúc để điều khiển đầu ra của hệ thần kinh thực vật đến tim và mạch máu.
Stress lâu dài có thể gây quá tải hằng định nội môi, duy trì nhịp tim và huyết áp tăng kéo dài và liên quan đến các biến đổi thực thể theo thời gian.
Nhiều thuốc tâm thần ảnh hưởng trực tiếp lên thụ thể của hệ thực vật và có thể gây nhịp tim nhanh hoặc hạ huyết áp.
Rối loạn thần kinh thực vật có thể gây triệu chứng tiết niệu do mất cân bằng giữa hệ giao cảm và hệ đối giao cảm, đồng thời chịu ảnh hưởng của hormone liên quan đến căng thẳng.
Tiểu tiện không tự chủ có thể là dấu hiệu mất ổn định thần kinh thực vật nghiêm trọng và được quan sát trong một số tình trạng đặc hiệu.
Bí tiểu là tác dụng phụ thường gặp của thuốc có tính kháng cholinergic, ví dụ thuốc chống trầm cảm ba vòng, và người cao tuổi có thể nhạy cảm hơn.
Khát nhiều và thay đổi bài tiết có thể gặp ở một tỷ lệ bệnh nhân tâm thần nhập viện có tình trạng uống nước quá nhiều, liên quan đến bài tiết bất thường của hormone chống bài niệu vasopressin.
Thụ thể muscarinic M3 có vai trò chủ chốt trong co bóp cơ trơn đường tiết niệu. Khi hệ thần kinh thực vật bị rối loạn hoặc chịu tác động của thuốc, việc kích thích hoặc ức chế thụ thể này có thể gây rối loạn làm rỗng bàng quang.
Vasopressin được giải phóng từ thùy sau tuyến yên giúp duy trì áp suất thẩm thấu huyết tương thông qua điều tiết bài tiết nước ở thận và có thể tăng giải phóng khi đau, stress cảm xúc hoặc mất nước.
Một số nghiên cứu hình ảnh chức năng cho thấy khi cơ thể đánh giá tín hiệu nguy hiểm liên quan trạng thái cơ thể, các vùng não như hồi đai có thể được kích hoạt để điều phối phản ứng.
Trong hệ thống DSM, các triệu chứng tiết niệu không rõ nguyên nhân thực thể có thể được phân loại vào nhóm rối loạn đào thải không biệt định.
Thang đo WHODAS 2.0 có thể được sử dụng để đánh giá mức độ suy giảm chức năng của bệnh nhân trong các lĩnh vực đời sống, bao gồm khả năng tự chăm sóc và duy trì chức năng bài tiết cơ bản.
Tóm lại, rối loạn thần kinh thực vật ở hệ tiết niệu có thể biểu hiện theo hai thái cực, gồm bí tiểu do ức chế hệ đối giao cảm hoặc tiểu không tự chủ do mất ổn định điều khiển trung tâm. Theo dõi các triệu chứng này có ý nghĩa, đặc biệt khi người bệnh đang dùng thuốc tâm thần hoặc có bệnh lý mạch máu não.
Rối loạn thần kinh thực vật còn biểu hiện đa dạng qua nhiều cơ quan khác, phản ánh sự mất cân bằng giữa hệ giao cảm và hệ đối giao cảm.
Thở nhanh và khó thở có thể xuất hiện trong các trạng thái kích thích thực vật mạnh, ví dụ hội chứng ác tính do thuốc an thần, với nhịp thở có thể tăng hơn 50 phần trăm so với mức cơ bản.
Cảm giác nghẹt thở thường gặp trong cơn hoảng sợ hoặc các rối loạn liên quan đến stress.
Vã mồ hôi là dấu hiệu điển hình của tăng hoạt động giao cảm, thường gặp trong cơn hoảng loạn hoặc tình trạng nhiễm độc thuốc.
Da có thể tái nhợt do co mạch ngoại vi hoặc xuất hiện cơn nóng bừng và ớn lạnh.
Cơ thể có thể rối loạn điều nhiệt, bao gồm sốt cao do rối loạn điều nhiệt trung tâm hoặc giảm thân nhiệt do tác động của một số chất dẫn truyền thần kinh.
Căng cứng cơ có thể dẫn đến đau lưng, đau chi và đặc biệt là đau đầu kiểu căng thẳng hoặc đau nửa đầu do căng cơ vùng cổ và vai.
Run rẩy và yếu cơ là biểu hiện có thể gặp khi hệ thần kinh thực vật bị kích thích quá mức.
Có thể gặp rối loạn chức năng tình dục, giảm ham muốn, rối loạn cương dương hoặc giảm khả năng hưng phấn.
Có thể gặp rối loạn xuất tinh do liên quan đến chất dẫn truyền thần kinh thực vật như oxytocin và vasopressin.
Stress và rối loạn thần kinh thực vật có thể làm trầm trọng triệu chứng tiền kinh nguyệt như chuột rút, đầy hơi và thay đổi tâm trạng.
Giãn đồng tử là phản ứng đặc trưng của hệ giao cảm. Người bệnh có thể nhìn mờ hoặc nhìn đôi.
Ù tai hoặc nhạy cảm quá mức với âm thanh có thể xuất hiện trong một số bối cảnh đặc thù.
Có thể gặp khô miệng do ức chế hệ đối giao cảm hoặc tăng tiết nước bọt tùy trạng thái rối loạn thực vật.
Có thể gặp hiện tượng Raynaud khiến đầu chi lạnh và tái.
Có thể gặp ngất do thay đổi đột ngột trong điều tiết huyết áp và tưới máu não.
Như vậy, rối loạn thần kinh thực vật không chỉ giới hạn ở một vài cơ quan mà có thể ảnh hưởng đến hầu hết chức năng tự động của cơ thể. Việc nhận diện các triệu chứng giúp bác sĩ có cái nhìn toàn diện hơn khi chẩn đoán các rối loạn tâm lý và cơ thể đi kèm.
Triệu chứng rối loạn thần kinh thực vật dễ bị nhầm lẫn vì chồng lấp với bệnh lý thực thể, rối loạn tâm thần và khác biệt văn hóa.
Triệu chứng rối loạn thần kinh thực vật dễ bị nhầm lẫn (Nguồn: Sưu tầm)
Các triệu chứng thường biểu hiện ở cơ quan ngoại vi nên dễ bị hiểu nhầm là bệnh lý tại cơ quan đó.
Triệu chứng tim mạch và hô hấp như nhịp tim nhanh, đánh trống ngực, đau thắt ngực và cảm giác đói khí có thể giống nhồi máu cơ tim hoặc hen suyễn.
Triệu chứng tiêu hóa và tiết niệu như buồn nôn, thay đổi nhu động ruột hoặc bí tiểu có thể bị nhầm với bệnh lý tiêu hóa chức năng hoặc nhiễm trùng tiết niệu.
Do tính chất mô phỏng này, bác sĩ thường cần thực hiện các xét nghiệm để loại trừ bệnh thực thể trước khi xem xét nguyên nhân thần kinh thực vật.
Triệu chứng thực vật là thành phần thường gặp trong nhiều rối loạn tâm thần quan trọng.
Trong cơn hoảng loạn, tăng hoạt động giao cảm có thể tạo ra triệu chứng dữ dội và dễ bị nhầm với bệnh nội khoa cấp.
Trong rối loạn stress sau sang chấn, trạng thái tăng cảnh giác và phản ứng giật mình bất thường là các dấu hiệu thực vật điển hình và đôi khi bị nhầm với rối loạn lo âu lan tỏa.
Văn hóa ảnh hưởng đến cách người bệnh cảm nhận và mô tả triệu chứng.
Một số hội chứng văn hóa có cách mô tả riêng như khái niệm trúng gió hoặc khyâl attacks.
Nhiều người bệnh có xu hướng cơ thể hóa khó chịu tâm lý bằng các mô tả đau đầu, nóng bừng hoặc khó chịu vùng bụng thay vì mô tả cảm xúc, khiến nhà lâm sàng dễ tập trung sai vào triệu chứng ngoại vi.
Nhiều thuốc điều trị tâm thần và tình trạng cai chất có thể gây triệu chứng giống rối loạn thần kinh thực vật.
Thuốc chống trầm cảm ba vòng có thể gây khô miệng, bí tiểu và nhịp tim nhanh do tác dụng kháng cholinergic.
Hội chứng ác tính do thuốc an thần là tình trạng cấp cứu với mất ổn định thần kinh thực vật nghiêm trọng, dễ nhầm với nhiễm trùng nặng.
Hội chứng cai có thể gây bùng nổ hoạt động thực vật như vã mồ hôi, run và giãn đồng tử, đôi khi bị nhầm với cơn lo âu cấp.
Như vậy, sự nhầm lẫn xảy ra vì rối loạn thần kinh thực vật có thể biểu hiện đa dạng và đòi hỏi bác sĩ đánh giá tổng thể tiền sử bệnh lý, bối cảnh tâm lý và đặc điểm văn hóa của từng cá nhân.
Triệu chứng rối loạn thần kinh thực vật có thể xuất hiện ở nhiều cơ quan và dễ gây lo lắng vì giống với các bệnh lý nội khoa. Khi các biểu hiện như hồi hộp, khó thở, chóng mặt, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa hoặc rối loạn tiết niệu lặp lại, kéo dài hoặc xuất hiện theo cơn, việc thăm khám để loại trừ nguyên nhân thực thể và đánh giá yếu tố stress, lo âu đi kèm là rất quan trọng.
Nếu bạn đang gặp các triệu chứng nghi ngờ rối loạn thần kinh thực vật hoặc đã đi khám nhiều nơi nhưng chưa xác định được nguyên nhân rõ ràng, hãy liên hệ Phòng khám Tâm lý Tâm thần Đức Tâm An để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, tư vấn và xây dựng hướng can thiệp phù hợp, an toàn và bảo mật.
Liên hệ tư vấn bởi Phòng khám Tâm lý – Tâm thần Đức Tâm An:
Đặt lịch hẹn ngay hôm nay để được tư vấn và điều trị một cách toàn diện và khoa học!
Tư vấn chuyên môn bài viết: BS CKII Ngô Hùng Lâm – Phòng khám Đức Tâm An
Tài liệu tham khảo:
Trong văn hóa Á Đông, Tết là dịp đoàn tụ, nghỉ ngơi và khép lại năm cũ để mở ra một năm mới với nhiều kế hoạch và dự định. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều người bước vào kỳ nghỉ này với mức độ căng thẳng gia tăng do áp lực công việc […]
Tết Nguyên đán trong văn hóa Á Đông thường được gắn với những hình ảnh tích cực như đoàn viên, sum họp, khởi đầu mới và hy vọng mới. Tuy nhiên, trong thực hành lâm sàng tâm lý và tâm thần, Tết lại là một trong những thời điểm ghi nhận sự gia tăng rõ […]
Các thang đo trắc nghiệm tâm lý là công cụ giúp sàng lọc, lượng hóa mức độ triệu chứng trầm cảm và theo dõi tiến triển điều trị. Tuy nhiên, kết quả thang đo chỉ mang tính tham khảo và cần được kết hợp với thăm khám lâm sàng để có đánh giá chính xác. […]
Test trắc nghiệm tâm lý ngày càng được sử dụng phổ biến trong khám và điều trị sức khỏe tinh thần. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ test tâm lý là gì, dùng để làm gì và khi nào thật sự cần thực hiện. Bài viết này giúp làm rõ vai trò của […]
